Le baluchon

Avant-propos

D’avril à septembre 2000, Nathalie Galand, étudiante en 3ème année à l’IUP ENVAR (Institut Universitaire Professionnel – Europe eNvironnement Ville Aménagement Réseaux) est intervenue sur le territoire de la CCRA (Communauté de Communes de la Région d’Audruicq). Elle y effectuait un stage de terrain afin d’observer ce « territoire en mutation qui a évolué au travers des dynamiques de projets par le biais d’un Plan d’Aménagement Rural en 1975 et d’un projet de territoire en 1996. » Elle a constaté, entre autres, « une identité fortement liée à la production et la transformation de la chicorée » qui a totalement disparu sous sa forme artisanale, excepté dans le souvenir de ceux qui ont vécu son épopée et y sont encore fortement attachés. Au cours de son stage, elle a abordé ce produit comme « l’un des thèmes facteurs d’identité et de développement ». Lors de son inventaire du patrimoine lié à la chicorée, elle a contacté de nombreux acteurs du monde agricole et industriel dont elle a collecté la mémoire. Elle fut aidée en cela par Jean-Marie Butez, son maître de stage et Président du CPETI (Comité de Promotion Économique et Touristique), Frédéric Huchette, Agent de développement de la CCRA et Laurence Marichez « animatrice patrimoine ». Des entrevues ont eu lieu avec des bénévoles du Comité de pays aux trois groupes récemment formés : la culture, l’économie avec le CPETI et le patrimoine. La conclusion de son travail propose de « créer une dynamique de développement économique et touristique » s’appuyant sur la « préservation du patrimoine, la communication, le développement et l’aménagement du pays ».
Depuis l’automne 2000, l’association Des racines et des Hommes, présidée par Michèle Hermant, a instauré une manifestation intercommunale annuelle La fête de la chicorée. Elle rend hommage au produit phare du territoire mais aussi à tous les travailleurs qui ont participé à son élaboration : Belges de la région de Lichtervelde ou Français de la CCRA. L’association a permis de resserrer les liens amicaux des deux côtés de la frontière. En octobre 2010, à l’occasion du dixième anniversaire de la Fête de la chicorée, paraît « Des racines et des Hommes », un ouvrage co-écrit par deux historiens MM. Philippe Cadet et Christian Defebvre. Ce livre décrit tous les volets des multiples pratiques agricoles de culture et séchage de la chicorée, tant sur le plan historique, technique que humain. Il met en valeur les hommes au travail : planteurs et sécheurs. Les difficultés au plan économique sont analysées afin d’expliquer la fin de la production artisanale par les petites unités disséminées sur le territoire de la CCRA, au profit de l’industrialisation par une seule entreprise, les établissements Leroux à Vieille-Église.

Secrétaire du Comité de pays, puis membre de l’association Des racines et des hommes depuis leur création, je me suis investie dans la préservation du patrimoine. Les nombreuses rencontres avec les saisonniers belges de la région de Lichtervelde ainsi que la lecture du livre de MM. Cadet et Defebvre m’ont fortement marquée. J’ai alors réellement pris conscience de l’extrême difficulté de leurs conditions de vie tant professionnelle que personnelle.
À bien y réfléchir, certes les hommes avaient une tâche très pénible, mais les femmes aussi souffraient pendant la durée de leur absence. À ces hommes si durs à l’ouvrage, il fallait des épouses solides au caractère bien trempé : accoucher seules, élever les enfants, gérer les affaires courantes en attendant pendant des mois le paiement du premier salaire, prendre des initiatives… Qui s’était soucié de leur vie sans leur conjoint ? Comment assumaient-elles seules leurs charges familiales ? Personne ne semblait avoir pris en compte la difficulté de leur situation. J’ai souhaité rendre justice à ces femmes de l’ombre non moins vaillantes que leurs compagnons. Épouses responsables, laborieuses et discrètes, leur existence était occultée au profit de celle de leurs maris. L’éloignement et la pénibilité du travail mettaient les hommes en exergue aux yeux de tous… y compris aux leurs !
La municipalité de Lichtervelde l’a bien compris : une sculpture intitulée Le lien a été installée juste devant la mairie. Elle représente un couple parfaitement décrit par la bourgmestre Ria Beeusaert-Pattyn, dans la préface ci-dessus. Elle, l’épouse solide, gère la vie familiale, lui, transparent, le saisonnier toujours absent, travaille en France une grande partie de l’année.

Grâce à un stage d’ethnologie, initié par le Parc Naturel Régional des Caps et Marais d’Opale, j’ai reçu une formation à la collecte de mémoire. Avec nos amis belges du Comité de jumelage, j’ai mis en application ces connaissances en organisant une rencontre avec les épouses et enfants de ces saisonniers venus travailler en France. En pays flamand, Kaat Muylle-Lapere a été l’une de mes interprètes lors de ce travail de recueil de témoignages le 19 décembre 2011, à la Maison de retraite de Lichtervelde. Ces femmes de soixante-dix à quatre-vingts ans environ et leurs filles de cinquante à soixante ans m’ont rapporté des faits insoupçonnés, d’une vérité et d’une authenticité parfois émouvantes, parfois pleins d’humour, voire de truculence et de force. Les interviews ont permis l’enregistrement d’une bande sonore de deux heures quarante-cinq. J’en ai tiré un compte-rendu séquencé d’une douzaine de pages.
Je ne pouvais laisser ces précieux renseignements inexploités, j’ai donc décidé de les mettre en scène dans un roman dont les détails techniques et les anecdotes seraient entièrement extraits des écrits précédemment cités et des témoignages collectés. Les personnages et les lieux sont imaginaires, même s’ils portent des noms connus. Comme le dit la phrase célèbre « toute ressemblance avec des personnages réels…etc. », « Albert », « Vieille-Église » et « la sécherie » sont autant de symboles qui regroupent les caractéristiques des saisonniers, des villages et des bâtiments. « Albert » n’est pas Albert Supeene, maître sécheur de Lichtervelde, « Vieille-Église » et sa « sécherie » sont emblématiques et désignent tous les lieux de production de cossettes sur la CCRA. De même, l’aumônier Karel Debruyne est une évocation symbolique de l’abbé Joris de Jaeger qui a tant œuvré pour le bien-être des ouvriers et de leurs familles.
J’ai voulu, au-delà du roman proprement dit, rendre hommage à ces hommes et ces femmes qui ont « sué sang et eau » sur notre sol ou en Belgique et qui ont été les éléments constitutifs d’un patrimoine dont on tente de faire subsister la mémoire aujourd’hui. À ce titre, j’ai volontairement traité, quasi exclusivement, de la déshydratation de la chicorée au détriment de sa culture ou de la torréfaction, les saisonniers belges n’intervenant pas sur ces secteurs. Il est à noter, toutefois, que la variété ancienne de cette plante, nommée « chicorée tête d’anguille », vient d’être réimplantée à Recques-sur-Hem par Sophie Flahaut, maraîchère à la « Cueillette de Recques ».

Un grand merci :
À tous ceux qui ont accepté de témoigner de l’autre côté de la frontière (photo) :
Albert et Diana Supeene et Caroline, leur fille.
Margriet Roose, née Vandewaetere, ép. Félix et Lucrèse, leur fille.
Godelieve Desmet, née Vanpoucke, ép. Raphaël et Lucrèse, leur fille.
Simone Haek, née Bibauw, ép. Achille et Jeannine, leur fille.
Herman Haek, son neveu, parlant français.

Merci à tous ceux qui ont œuvré ici, de près ou de loin, à valoriser notre identité territoriale :
Yves Beugnet, Président de la CCRA (2001-2014) et artisan de la préservation de la mémoire.
À la CCRA : Didier Lenoir, Directeur général des services et Frédéric Huchette, Agent de développement ainsi que Laurence Marichez, animatrice randonnée et patrimoine.
Au CPETI : le président Jean-Marie Butez et son équipe, pour leur action dynamique sur le développement économique et touristique du territoire.
À Vieille-Église : notre très regretté Dominique Pourre, maire et vice-président de la CCRA en charge de la culture, pilier essentiel de ce projet de réhabilitation de la sécherie. Merci aussi à ses administrés, parties prenantes dans la préservation de la sécherie acquise par la commune, et parmi eux, Yves Vergoten, trop tôt disparu, collectionneur passionné d’outils et de documents. Des bonnes volontés issues de plusieurs autres communes sont venues leur prêter main-forte, d’Oye-Plage en particulier.
À l’association Des racines et des hommes, sa présidente Michèle Hermant et à tous les bénévoles de la Fête de la chicorée qui, sous forme de jeu théâtral mis en scène par Maxime Séchaud, présente la saga de Mam’zelle Chicorée, avec, aux costumes, des petites mains volontaires de l’atelier de couture. Des animations de rue concoctées par La note bleue, des expositions et démonstrations culinaires font revivre ce passé encore tellement présent. Son corollaire, La confrérie de la cossette de chicorée, participe tout autant à la diffusion de l’image de ce produit. Son grand maître défunt Jean Dernis, puis Vincent Lutun, qui lui a succédé, et tous les confrères sont autant d’incarnations de la mise en évidence de ce patrimoine.
Au Comité de jumelage entre la CCRA et la ville de Lichtervelde, son président Christian Pette et ses membres pour toutes les actions partagées entre la France et la Belgique afin de renforcer les liens tissés au 20ème siècle.
Merci également aux membres de son homologue belge à Lichtervelde et en particulier à Ria Pattyn, la bourgmestre et Guy Beeusaert, Kaat Muylle Lapere, Hans Delameilleure, Luc et Christa Haeghebaert. Nous nous souviendrons de leur accueil lors des fêtes folkloriques, de septembre 2014 et 2016. Nous n’oublierons pas non plus l’abbé Joris de Jaeger au service des familles belges.
Mention spéciale à Mme Bonningue, propriétaire du film qui nous a été présenté après la Fête de la chicorée 2014, au sein de l’association Des racines et des hommes. Ce document muet, tourné en noir et blanc dans les années cinquante est profondément émouvant. Ces images simples, brutes même, d’une grande beauté sont un témoignage précieux sur le travail des sécheurs à tous les stades de la culture et de la transformation des racines de chicorée en cossettes. Avec toute ma reconnaissance pour m’avoir permis de m’en être largement inspirée.
Enfin un merci tout particulier à Nathalie Galand pour m’avoir autorisée à utiliser une copie de son travail, ainsi qu’à Philippe Cadet et Christian Defebvre pour les documents collectés dans leur ouvrage Des racines et des hommes.
J’en ai tiré, je l’espère, le meilleur parti.

Marie-Claude PETTE-DEBRIL

N.B. : Dans le texte, les phrases en caractères gras renvoient aux illustrations : gravures et photographies.

De baluchon

Voorwoord

Van april tot september 2000 kwam Nathalie Galand, derdejaars student aan IUP ENVAR (Professional University Institute - Europe Environnement Ville Aménagement Réseaux) naar de streek van de CCRA (Gemeenschap van gemeenten van de regio Audruicq). Ze liep er een 'veldstage' om te bekijken hoe      ' dit gebied in verandering geëvolueerd is via de dynamische projecten van een Plattelandsontwikkelingsplan in 1975 en een territoriaal project in 1996'.
Ze stelde vast dat 'de identiteit  sterk verbonden is met de productie en verwerking van cichorei'. Deze identiteit is verdwenen in zijn ambachtelijke vorm, behalve in de herinnering van allen die het  hebben meegemaakt en er nog steeds sterk aan gehecht zijn.
Tijdens haar stage benaderde ze dit product als 'één van de hoofdfactoren van identiteit en ontwikkeling'. Tijdens haar inventaris over erfgoed met betrekking tot cichorei, nam ze contact op met vele actoren uit de agrarische en industriële wereld, van wie ze de herinneringen verzamelde. Hierbij werd ze geholpen door Jean-Marie Butez, haar mentor én voorzitter van de CPETI (Commissie voor economische en toeristische promotie), Frédéric Huchette, ontwikkelingsfunctionaris van de CCRA en Laurence Marichez, 'Erfgoedanimator'. Er werden gesprekken gevoerd met de vrijwilligers van het 'Comité van het land', met de drie recent gevormde groepen :  de  cultuur,  de economie met CPETI  en eigendommen.
In haar  conclusie  stelt ze voor  om "een dynamische economische en toeristische ontwikkeling te creëren" op basis van "behoud van erfgoed, communicatie, ontwikkeling en inrichten van het landschap".

Sinds de herfst van 2000 heeft de vereniging 'Des racines et des hommes', voorgezeten door Michèle Hermant, een jaarlijks intercommunaal evenement georganiseerd,  'Het feest van de Cichorei'. Het is een eerbetoon aan het belangrijkste  product van het gebied, maar ook aan alle werknemers die hebben deelgenomen aan de ontwikkeling ervan: Belgen uit de regio Lichtervelde of Fransen uit de CCRA. Dankzij deze  vereniging werden de vriendschappelijke banden aan beide zijden van de grens versterkt. In oktober 2010, ter gelegenheid van de tiende verjaardag van het Feest van de cichorei, verschijnt 'Des racines et des hommes', een boek geschreven door twee historici,  MM. Philippe Cadet en Christian Defebvre. Dit boek beschrijft alle aspecten van de vele methodes voor  het kweken  en  drogen van cichorei, zowel historisch, technisch als menselijk. Het beschrijft het belang van handenarbeid : planters  en drogers. De  economische problemen worden geanalyseerd om het uitdoven van de kleinschalige productie, verspreid over het grondgebied van de CCRA,  te verklaren. Deze afgang gaat ten gunste van de industrialisatie door één enkel bedrijf, Leroux in Vieille-Église.

Als Secretaris van het 'Comité du Pays' en daarna als  lid van de vereniging 'Des racines et des hommes', heb ik mee geïnvesteerd in het behoud van het erfgoed. De talrijke ontmoetingen met de Belgische seizoenarbeiders van de regio Lichtervelde en het lezen van het boek van  MM. Cadet en Defebvre hebben me sterk beïnvloed. Ik realiseerde me toen echt hoe moeilijk  hun levensomstandigheden waren, zowel op professioneel als op persoonlijk vlak. Bij nader inzien hadden de mannen zeker een zeer moeilijke opdracht, maar ook de vrouwen leden  tijdens hun afwezigheid. Deze mannen die zo hard werkten, hadden  sterke vrouwen nodig. Ze moesten alleen  bevallen, de kinderen opvoeden, initiatief nemen  en  de lopende zaken  beheren,  terwijl ze maanden moesten wachten op de betaling van het eerste salaris.  Op wie konden ze immers beroep doen in afwezigheid van hun echtgenoot ? Hoe namen zij alleen hun gezinsverantwoordelijkheden op? Niemand leek rekening te houden met hun moeilijke situatie. Ik wilde recht doen aan deze vrouwen in de schaduw, niet minder dapper dan hun mannen. Verantwoordelijke, hardwerkende en discrete echtgenotes. Hun leven was onbekend en  ondergeschikt aan dat van hun echtgenoten. De verwijdering en het harde werk zetten mannen in de schijnwerpers ! De gemeente Lichtervelde  heeft dit goed begrepen : een beeld met de titel 'De band' werd vlak voor het gemeentehuis geïnstalleerd. Het vertegenwoordigt een koppel,  perfect beschreven door Burgemeester Ria Beeusaert-Pattyn, zoals te lezen in  het voorwoord . Zij, de sterke vrouw, beheert het gezinsleven. Hij, transparant, de immer afwezige seizoenarbeider, werkt een groot deel van het jaar in Frankrijk.

Dankzij een stage in de etnologie, georganiseerd door het 'Parc Régional des Caps et Marais d'Opale', kreeg ik een opleiding in het verzamelen van herinneringen. Met onze Belgische vrienden van het jumelagecomité heb ik deze kennis in de praktijk gebracht door een ontmoeting te organiseren met de vrouwen en kinderen van de seizoenarbeiders die in Frankrijk kwamen werken. In Vlaanderen was Kaat Muylle-Lapere één van mijn tolken tijdens het verzamelen van getuigenissen in het Woon- en Zorgcentrum te Lichtervelde, op 19 december 2011. Deze vrouwen van  zeventig tot tachtig jaar oud en hun dochters van vijftig tot zestig jaar, brachten mij onverwachte feiten, een authentiek verhaal, soms ontroerend, soms vol humor, kras en krachtig. Deze interviews resulteerden in de opname van een soundtrack van twee uur en drie kwartier. Ik heb een samenvatting gemaakt van een twaalftal pagina's.

Ik kon deze waardevolle informatie niet onbenut laten, dus besloot ik ze te gebruiken in een roman waarvan de technische details en anekdotes volledig gebaseerd zijn op  de eerder genoemde  getuigenissen. De personages en plaatsen zijn fictief, zelfs als ze bekende namen hebben. Zoals de bekende zin het zegt : 'elke gelijkenis met de personen ... enz. '. 'Albert', ' Vieille-Église' en 'la sécherie', het zijn allemaal prototypes voor seizoenarbeiders, dorpen en gebouwen. 'Albert' is niet Albert Supeene, meesterdroger van Lichtervelde ;  'Vieille-Église' et 'la sécherie' zijn emblematisch en geven alle plaatsen aan waar cichoreibonen in de CCRA worden geproduceerd. Op dezelfde manier is kapelaan Karel Debruyne een symbolische evocatie van pater Joris de Jaeger die zo hard heeft gewerkt voor het welzijn van de arbeiders en hun families. Ik wilde, naast de eigenlijke roman, een eerbetoon brengen aan die mannen en vrouwen die 'bloed, zweet en tranen gelaten hebben' op onze grond of in België en die de bouwstenen waren van een erfgoed waarvan we de herinnering proberen   levend te houden. Hierdoor heb ik, zeer bewust, bijna uitsluitend het drogen van cichorei behandeld en veel minder de teelt of het branden, want de Belgische seizoenarbeiders werkten niet in deze sectoren. Ik wil echter opmerken dat de oude variëteit van de plant, genaamd 'cichoreipalingkop', heraangeplant werd in Recques-sur-Hem door Sophie Flahaut, tuinier bij "Cueillette de Recques".

Hartelijk dank:

Aan iedereen die heeft willen getuigen aan de andere kant van de grens  (foto):
Albert en Diana Supeene en Caroline, hun dochter.
Margriet Vandewaetere, echtgenote van. Felix Roose, samen met Lucrèse, hun dochter.
Godelieve Vanpoucke, echtgenote van Raphael Desmet, samen met Lucrèse, hun dochter.
Simone Bibauw, echtgenote van Achille Haek, samen met Jeannine, hun dochter.
Herman Haek, zijn neef, die Frans spreekt.

Bedankt aan iedereen die hier heeft gewerkt, van dichtbij of veraf, om onze territoriale identiteit te waarderen:
Yves Beugnet, president van de CCRA (2001-2014) en ambachtsman voor het behoud van de herinnering.
Bij de CCRA : Didier Lenoir,  algemeen directeur ;  Frédéric Huchette, ontwikkelingsambtenaar ;  Laurence Marichez, verantwoordelijk voor de activiteiten van  het patrimonium.
Bij  CPETI: voorzitter  Jean-Marie Butez en zijn team, voor hun dynamisme wat betreft economische en toeristische ontwikkeling van het grondgebied.

In Vieille-Église :  onze zeer betreurde Dominique Pourre, burgemeester en vice-president van de CCRA,  verantwoordelijk voor cultuur, de essentiële pijler van het restauratieproject van de ast. Dank ook aan zijn administratie , betrokken bij het onderhoud  van de verworven ast, waaronder Yves Vergoten, ons te vroeg ontvallen, gepassioneerd verzamelaar van gereedschappen en documenten. De goodwill  van verschillende andere gemeenten hielp een handje,  vooral Oye-Plage.

Aan de vereniging 'Des racines et des hommes', haar voorzitster Michèle Hermant en alle vrijwilligers van de Fête de la Chicoree, die  een theaterstuk brengen over het verhaal van Mam'zelle Chicorée', geregisseerd door Maxime Séchaud. De kostuums werden genaaid met de kleine vrijwillige handen van het naaiatelier. Straattheater, bedacht door 'La note bleue', tentoonstellingen en kookdemonstraties brengen dit verleden nog steeds tot leven. De broederschap “La confrérie de la cossette de chicorée”, neemt evenzeer deel aan de verspreiding van het imago van dit product. Zijn overleden grootmeester Jean Dernis, opgevolgd door Vincent Lutun en alle confraters zijn de belichaming van dit erfgoed.

Aan het jumelagecomité tussen de CCRA en Lichtervelde, zijn voorzitter Christian Pette en zijn leden. Hun inzet bij de vele activiteiten  tussen Frankrijk en België versterken het weefsel dat in de twintigste eeuw gesmeed werd. Dank ook aan de leden van zijn Belgische tegenhanger in Lichtervelde en in het bijzonder aan Ria Pattyn, Burgemeester en Guy Beeusaert, Kaat Muylle-Lapere, Hans Delameilleure, Luc en Christa Haeghebaert. We zullen ons hun warme ontvangst herinneren op de folklorefeesten in september 2014 en 2016. We zullen pastertje Joris de Jaeger niet vergeten die zoveel Belgische gezinnen heeft bijgestaan.

Speciale vermelding voor mevrouw Bonningue, eigenaar van de film die ons gepresenteerd werd na de cichoreifeesten in 2014, binnen de vereniging 'Des racines et des hommes'. Dit stille document, in de jaren vijftig in zwart-wit opgenomen, is diep ontroerend. De eenvoudige, ruwe beelden zijn heel mooi en een kostbaar bewijs van het werk van astemannen in elke fase van de teelt en verwerking van cichoreiwortels tot gedroogde bonen. Ik ben haar heel dankbaar dat ik ze als inspiratiebron heb mogen gebruiken.

Tot slot een speciale dank aan Nathalie Galand voor het feit dat ik een kopie van haar werk heb mogen gebruiken. Ook dank aan Philippe Cadet en Christian Defebvre voor de documenten verzameld in hun boek 'Des racines et des hommes'.
Ik heb er, naar ik hoop, het beste deel van gebruikt.

Marie-Claude PETTE-DEBRIL

NB: In de tekst verwijzen de vetgedrukte zinnen naar de illustraties: gravures en foto's.

Le baluchon